لە ڕوانگەی یەکەمدا، هەڵەی ڕێنووسیی منداڵان دیاردەیەکی باو و هەندێک جار بێزارکەرە بۆ مامۆستایان و دایک و باوکان، بەڵام ئەگەر ئەم هەڵانە نەک تەنیا وەک کەموکووڕیی زانستی زمانەوانی، بەڵکوو وەک پەنجەرەیەک بۆ جیهانی ناوەوە و پرۆسە دەروونییەکانی منداڵ لێی بڕوانین، وێنەیەکی تەواو جیاواز دەردەکەوێت.

ئەکادیمیای خان ڕێکخراوێکی پەروەردەیییە کە لە ساڵی ۲۰۰٦ لەلایەن سەلمان خان، مامۆستا و دەرچووی پەیمانگای تەکنەلۆژیای ماساچوست (MIT)، دامەزراوە.

قوتابخانە تەنیا بینایەک نییە بە پۆل، مێز و زەنگ؛ قوتابخانە ئەزموونێکی کۆمەڵایەتییە. شوێنێکە کە منداڵ تێیدا پرسیارکردن، گوێگرتن، هاوکاریکردن، جیاوازیی بیروڕا، خەیاڵکردن و دۆزینەوەی جیهان ڕاهێنان دەکات. بەڵام هەمیشە تەواوی منداڵان ناتوانن ئەزموونی بەردەوامی قوتابخانە بکەن. شەڕ، کۆچبەری، نەخۆشی، هەژاری، قەیرانە سروشتییەکان یان تەنانەت پشووە درێژخایەنەکان دەتوانن ئەم ئەزموونەیان لێ بستێننەوە. لەو دۆخەدا، ئەم پرسیارە گرینگی پەیدا دەکات کە ئایا فێربوونیش دەوەستێت؟ 

بابەتێک سەبارەت بە پەرەپێدانی خوێندنەوە و فەرهەنگی کتێبخوێندنەوە، ڕێبەری خوێندنەوە لە ماڵ و خێزاندا

لە مێژووی ئەدەبیاتی منداڵاندا، نووسەرگەلێک هەن کە تەنیا چیرۆک نانووسن؛ ئەوان ڕوانگەمان بۆ دنیای منداڵی دەگۆڕن. ئاسترید لیندگرێن لەم جۆرە نووسەرانەیە. لیندگرێن منداڵانی بە چاوی پەروەردە و ئامۆژگارییەوە نەدەدیت بەڵکوو بە ڕێز و هاودڵییەوە چاوی لێ دەکردن. لە بەرهەمەکانیدا، منداڵ کەسایەتییەکی سەربەخۆی هەیە؛ بیر دەکاتەوە، بڕیار دەدات، هەڵە دەکات، بەرهەڵستی دەبێتەوە، خەیاڵی دەفڕێ و بە پرسیارەکانی بەرەنگاری جیهان دەبێتەوە. 

مەتەڵەکان لە کۆنترین جۆرەکانی ئەدەبیاتی زارەکیی منداڵانن؛ بەرهەمگەلێک کە نەوە لە دوای نەوە، ئەوانیان نەک لەناو کتێبەکانەوە، بەڵکوو لە زمانی دایکان، باوکان، داپیران، باپیران و ئەندامانی دیکەی بنەماڵەوە بیستووە و لەبەریان کردووە. ئەوان بەشێکن لە بیرەوەریی فەرهەنگیی هەر کۆمەڵگەیەک و گێڕەرەوەی شێوازێکی ژیان، یاری و پەیوەندی لەگەڵ منداڵدان کە بە تێپەڕبوونی کات پێک هاتووه.

کاتێک کتێبێک ساڵانێکی زۆر لە زەینی خوێنەراندا دەمێنێتەوە، بەزۆری سەرەتا ناوی کەسایەتییەکانی دێتەوە یاد؛ پی پی گۆرەوی درێژ، ماتیلدا یان پیتەری کەروێشک. وا دیارە ئەم کەسایەتییانەن کە باری یادەوەری هەڵدەگرن و کتێبەکە بە زیندوویی دەهێڵنەوە. 

بەرزخوێندنەوەی سەرکەوتوو، پێش کردنەوەی کتێب دەست پێ دەکات. لەم قۆناغەدا، هەڵبژاردنی کتێبێکی گونجاو لەگەڵ تەمەن، ئەزموون و حەزی منداڵدا، گرنگییەکی تایبەتی هەیە. چونکە ئەو کتێبەی منداڵ نەتوانێت پەیوەندی لەگەڵدا دروست بکات، تەنانەت ئەگەر زۆر باشیش بخوێنرێتەوە، هیچ کاریگەرییەکی نابێت.

پەیامی سەرەکیی ئەم چیرۆکە ئەوەیە کە باشتر وایە لەجیاتی شەڕ و دوژمنایەتی، ئاشتی و هاوکاری هەڵبژێردرێت. وەرن با پێکەوە لەگەڵ شێرەکانی دەشتەکەدا، وانەی پێکەوەژیان و لێبوردەیی فێر ببین و بزانین چۆن دەتوانین جیهانێکی ئارامتر و پڕ لە ئاشتی دروست بکەین.

ئەم چیرۆکە خەیاڵییە، بەسەرهاتی دوو خوشکە بە ناوەکانی ئایلا و ئاوا، کە بۆ وەدیهێنانی ئاواتەکانیان، دەچنە ناو "دێوی هیواکان"ـەوە.

لەم گەردوونەدا، هیچ کەسێک تەنیا نییە؛ هەموومان یەکتر تەواو دەکەین. بۆ جوانکردن و بەردەوامیی ژیان، پێویستمان بە پلانی پێکەوەبوونە.

دایکی بەهار لانکەکەی لە کۆڵ دەگرێت و مزگێنیی بەهار بۆ وڵات دەبات، بەڵام لەنێو ڕێدا تووشی ڕووداوێکی چاوەڕواننەکراو دەبێت...

ئەمە چیرۆکی کچۆڵەیەکی دڵپاکە بە ناوی مینا، کە خاوەنی پشیلەیەکی ڕەش و سپییە و زۆری خۆش دەوێت. چیرۆکی "مینا و پشیلە" پەیامێکی زۆر گرنگ و مرۆیی فێری منداڵان دەکات:

هەندێک جار هانمان دەدەن، هەندێک جار داخ لەسەر دڵمان دادەنێن. هەندێک جار بۆ سەفەرێک بەرەو ناخمان بەڕێمان دەکەن، هەندێک جار بۆ دنیاگەلێکی ترمان دەبەن و هەڵبەت هەندێک جاریش چێژ، سەرخۆشی و وەجۆشهاتن دەخوڵقێنن. ئەم دواییە کلیلی چوونەژووری جیهانی ئەدەبیات و خوێندنەوەیە. ئەگەر منداڵ و تازەخوێنەر بێت، شاکلیلە.

هاورێ پێمان دەڵێت: ژیان پازێلێکە؛ هەر ئەو ئەندازەیەی کە دۆستایەتی پێویستە، تەنیاییش پێویستە بۆ شادبوون.

Pirtûk: Dîko Nivîskar: Serdar Engîn Wênesaz: Xalid Bîjo Cildsaz: Xalid Bîjo Pisporê perwerdehiyê: Cebar Şafiîzade Sala Çapê: Yekem, Swêd 2026 Weşanxane: 49Books